Leerkrachtenhoek

DE AUDIOVISUELE GETUIGENISSEN

Veertien video’s laten u toe de getuigenissen van de oud-gevangenen te beluisteren en te bekijken. Hier vindt u de transcriptie en de plaats in het Fort waar u ze kan beluisteren:

20 : SS-bureau

Remy Liboton

Daar in de hoek of langs deze kant daar, een tafel en daar zat iemand achter, maar vraag me niet wie of wat Daar ben ik moeten passeren. Zakken leeg maken: zoveel frank, zoveel centiemen, zoveel zakdoeken. En uw ring: ik was een jaartje getrouwd, mijn ring af. Uw horloge: allemaal in een omslag gegaan . Naam , geboortedatum, adres erop. Echt “punktlich”, zeer goed, Deutsche punktlichheit. Maar ik heb het nooit terug gezien.

Edouard Franckx

Brusquement, sans que je me sois aperçu de rien, les deux SS Wijss et Debodt, sont arrivés par derrière et m’ont passé la raclée. Et au bout de moins de 10 secondes j’étais à terre. Ils étaient sur moi . Ils étaient en train de me bourrer les reins et me tapaient de toutes les façons possibles et imaginables. Cela a duré … un certain temps. Puis ils m’ont relevé et ils m’ont dit ; « Vos bagues ». La première bague est sortie automatiquement ; la seconde, mon alliance, est sortie plus difficilement.
Et comme il voyait que j’avais des difficultés, le Wijss a sorti son couteau et il m’a dit ; « Ou bien c’est votre doigt , ou bien c’est votre bague ». Et il a commencé à entamer mon doigt.
En un sursaut la bague est sortie, heureusement pour moi.

Kamer 5 : Eten in de kamer

Remy Liboton

Wel, wie het niet helemaal opat, dat er mensen waren die wel een stukje bewaarden om
‘s anderendaags s’morgens bij dat zwart gedoe, dat men koffie heette, op te eten. En dat werd in de kast gelegd in de kamers. En ik nooit gehoord dat van die 48 die er daar zaten in onze kamer, dat er daar ooit iemand zei: “mijn brood is weggenomen”. Of “iemand heeft aan mijn brood gezeten”. Dat is wel waar. Nu geloof ik wel, als bij de uitdeling van het brood een stuk wat groter zou geweest zijn dan dat van een ander, dat ge niet zou gezwegen hebben. Dat geloof ik wel. Dat is duidelijk.

Wilchar

Là, je voyais des types déjà habillés avec des vieux costumes militaires qui cassaient des cailloux. Et un certain moment, il y en a un qui nous voit et qui nous fait un signe. Je ne vois pas très bien ce qu’il veut dire et alors il faisait comme ça. Je me dis; il a faim ce type là. Je dis: bon, je vais lui donner mes tartines. Mais seulement, justement derrière ce mur il y avait une fosse à purain, parce qu’ils tenaient des cochons les SS. Et si j’allais jeter mon paquet de tartines, ça allait tomber dans ce purain. Et moi, je dis au type…….il y a de la merde là. Ce type dis : jette seulement Bon, j’hésite. J’emballe mes tartines le mieux que je peux dans mon papier. Et les tartines sont tombées, en plein dans ce jus, dans la merde. Et le type il a plongé dessus et les tartines, plein de fumier, il l’a bouffé en un clin d’œil. Moi, je me suis retourné, tellement que cela me dégoutait ce truc là. Et je vous affirme que quinze jours après, j’aurais fait exactement la même chose.

Pierre Stippelmans

Ja, de soep werd dan verdeeld. Iedereen was stijf van de honger, zal ik maar zeggen. En dan hadden ze van een conservendoos een houten steel aan gemaakt en daarmee werd de soep uitgeschept. Maar door dat we maar 20 kommetjes hadden voor 48 mensen , werd er eerst de jongsten één voor één verdeeld. Dan moesten die zo snel mogelijk hun soep uitdrinken of die nu heet of koud was. Iedereen was aan het stampen op de grond Dat ze zich moesten spoeden, dat ze ook honger hadden. En zo kregen we allemaal onze beurt voor onze soep. Maar natuurlijk daar was altijd iets soep over, want tekort dat zou niet gaan. En dat was d’er een beetje over. Dat beetje werd dan verdeeld met een kleiner doosje. Om de beurt ieder, zodat iedereen van die overschot dan ook nog kreeg. En dat noemde men dan “rabio”. Van waar dat woord komt, weet ik niet.

Tussen lokalen 8 & 9 : Lavabos aan isoleercellen

Paul M.G. Levy

Un coup de pied dans la porte. Un cri de « Aufstehen », debout. Nous devions sauter de nos bas flancs. Et rapidement sortir pour aller nous laver dans le couloir.

Elisabeth Depelsenaire-Rodesch

Et pour se laver, ça c’était aussi une séance très désagréable. Parce qu’on ne pouvait évidemment pas se déshabiller devant les soldats qui nous gardaient. Bien qu’ils tournent le dos. Nous avions un petit robinet donc à l’extérieur de ces cellules, en traversant quelques couloirs, je ne pourrais plus dire exactement le chemin, parce qu’on avait toujours cette cagoule sur la tête.
On pouvait enlever au moment de se laver cette cagoule. On avait juste de quoi se laver le visage, le bout du nez et les avants bras. Vous vous rendez compte après trois mois et demie de détention dans quel état nous étions.
Il devait régner dans ces cellules une odeur épouvantable ?
Oui. Je me souviens d’une odeur de ciment mêlée aux odeurs fétides. Insupportable.

Elisabeth Depelsenaire-Rodesch

Notre rôle a été de s’encourager mutuellement. Quand quelqu’un s’affaissait, on essayait de le remonter. On parlait beaucoup de nourriture dans ses cellules. Le nombre de recettes imaginaires que nous avons confectionnés, est incroyable. C’est comme si on les mangeait.

Kamer 12 : Sfeer in de kamer vóór executie

Wilchar

Quand on allait fusiller des gens, tout cela se faisait toujours à la manière militaire. Des coups parce qu’on n’était pas bien alignés. Et alors il y avait le lieutenant Prauss qui se mettait sur une caisse parce qu’il était petit et il fallait qu’il paraisse grand. Tout doucement il sortait un papier de sa poche. Alors il appelait dix numéros matricule. D’abord il faisait un discours sur le communisme et alors sur le « Scheiße volk ». Il les engueulait et les insultait.
Les hommes sont sortis des rangs. Ils sont allés se mettre contre le mur.
Alors on les tournait les cheveux encore une fois. Et on nous enfermait dans la chambre et plus tard on entendait les détonations. Alors il y avait des véritables crises d’hystérie. Il y avait des types qui se mettaient à gueuler.
C’était terrible d’entendre la chambre des juifs. Ils avaient un chant funèbre qui était d’une tragédie… Vous n’aviez pas une idée de ce que ça pouvait résonner.

On en sait pas communiquer. On ne sait pas raconter. C ‘est en dessous de la réalité.
- Quand tu vois des écoles qui viennent visiter le Fort, tu as envie de les parler ?
Non, j’ai envie de rien dire du tout.

Lokaal 19: WC’s

Remy Liboton

Als we dan binnen waren en gekleed waren, werden naar buiten geroepen. Per twee naast elkaar. We kregen een blauwe zak over het hoofd. Die moest ge zo vasthouden om te zien waar ge uw voeten zette. Uw voorganger vasthouden aan de slip van de jas voor u en dan “links - zwo - drei – vier, links - zwo - drei - vier. Vort ! Vort !”. Waar we gingen dat wisten we niet. We hoorden soms wel anderen tegenkomen., een andere groep van een andere kamer die we tegenkwamen. En dan “stop, stop, halt” en dan stonden we stil. We stonden daar fix. Voor franse toilletten, zonder pot, hé. Fix. Daar sta je dan. Broek losmaken, hop. Broek laten vallen, hop. “Hinzit, hop. Achteruit. Ja, hoelang ? ik durf dat niet te zeggen. We hadden geen horloge meer. Maar ik geloof nooit dat het een halve minuut kon duren.

Wilchar

Bon, c’est un peu scabreux, mais enfin faire les besoins pendant le journée, c’était toujours une aventure. Ou bien il fallait demander l’autorisation, ou bien ça n’allait pas. Mais alors il y avait des prisonniers qui faisaient ça la nuit, n’est-ce pas, pour échapper
Mais alors si bien que ce bidon, le matin ça débordait. Il y avait de la saleté, des excréments partout dans tous le coins. Alors les types ils devaient nettoyer cela, ramasser ça. Enfin, c’était un beau sport.
Et tout devait se faire ... les SS étaient déjà rappliqués et ça se faisait toujours « Schnell, Schnell » et des coups de chicotte, et ainsi de suite. ça devait aller à un vitesse bête, bien qu’on avait tout le temps. Mais enfin, c’était le style de la maison

Ils avaient mis des grands tonneaux ici, sciés en deux. Il y en avait deux comme ça. Et tous les matins les types devaient aller s’asseoir pour aller se libérer. Et alors ça faisait en un coup de chicotte : 200 ou 300 types et « allez en avant ». D’un coup de chicotte, ils devaient aller chier la dedans. Et alors quand le tonneau était plein de merde, nous autres on devait le distribuer sur le potager qui avait été fait pour la bouffe des SS flamands. Qui vivaient sur notre sueur. Ca alors, c’est inouï.

Kamer 25 : Kleermakers

Jacques Frydman

J’avais 16 ans quand je suis venu ici à Breendonk avec mon père et mes deux frères. Pendant six mois j’ai travaillé à l’extérieur avec les travaux durs. Après, grâce à ce que mon père était un très bon tailleur, on a fait des uniformes pour le major Schmitt et le lieutenant Prauss. Et surtout on habillait les prisonniers qui arrivaient. On leur donnait des anciens uniformes de l’armée belge et on emballait leurs vêtements chacun dans un sac. C’est ce qui m’a sauvé la vie. Si j’aurais dû travailler pendant 17 mois à l’extérieur, je ne serais pas là pour vous le raconter. J’ai survécu à la guerre, malheureusement mon père a été envoyé à Auschwitz où il a été assassiné. Il avait environ 55 ans.

DE URNESZAAL

In deze zaal worden 15 as-urnen getoond die hetzij asse, hetzij aarde bevatten gemengd met de asse van gevangenen afkomstig uit de concentratie- (Dachau, Neuengamme, Buchenwald,…) en uitroeiingskampen (Auschwitz).

Aan de muren van deze zaal zijn de namen van de meer dan 3.500 personen zichtbaar, die in het Fort gevangen hebben gezeten tijdens de Bezetting.

Dit is een plaats van bezinning waar wij het grootste respect eisen van onze bezoekers.

PORTRETTEN GALERIJ

	VITAL VERDICKT (Gent 1884- Gent 1961) Deze hogere ambtenaar weigert zijn medewerking bij de rekrutering van vrijwillige arbeiders voor Duitsland: 20/26.9.1940- 31.10.1941: daarna vrijgelaten.
	PAVEL KOESONSKI (Koersk 1880 – Breendonk 1941) Deze Wit-Russische generaal is als tegenstander van het communistisch regime in zijn land naar het Westen uitgeweken. Hij wordt, net als de communisten, gearresteerd als de Duitsers de Sovjet-Unie binnenvallen. Hij sterft van uitputting in Breendonk (22.6 – 26.8.1941).
	RENÉ BLIECK (Schaarbeek 1910 – Baai van Lübeck 1945) Dichter en vooraanstaand communist, gearresteerd als de Duitsers de USSR binnenvallen. Na Breendonk (22.6 – 22.9.1941) gedeporteerd naar Neuengamme. Omgekomen bij de ontruiming van het kamp, als het transportschip “Cap Arcona” gekelderd wordt in de Baai van Lübeck.
	« SEPT DE MONS » Zeven patriotten, opgepakt in Bergen als ze betogen tegen het vertrek van het Waals Legioen naar het Oostfront. Ze worden vrijgelaten na een maand in Breendonk een speciaal regime te hebben ondergaan (10.8. – 9.9.1941). Dat houdt sommigen ook daarna niet af van verzetsactiviteiten. Roger Coekelbergs b.v. wordt het hoofd van het inlichtingennet Luc-Marc in de provincie Henegouwen. Hij is voorzitter van het Gedenkteken sinds 2000.
	VITAL NAHON (Rotterdam 1914 – Antwerpen 1996) Lid van het Onafhankelijkheidsfront in Antwerpen. Gedeporteerd na een paar dagen in Breendonk (3.5. – 6.5.1942). Hij overleeft drie jaar in het concentratiekamp Mauthausen in Oostenrijk. In 1946 keert hij naar Oostenrijk terug om zijn landgenoten te repatriëren. Met audiogetuigenis over zijn verblijf in Mauthausen.
	WILLEM BERNAERT (Borgerhout 1903 – Poppenweiler 1944) Antwerps kelner, door de Britse Special Operations Executive in België geparachuteerd. Eenzame opsluiting in Breendonk (30.9.?1942 – 31.3.1943). Gedeporteerd en geëxecuteerd in Duitsland wegens spionage.
	MARTIAL VAN SCHELLE (Merksplas 1899 – Breendonk 1943) Bekend sportman, zakenman en patriot. Gefusilleerd na twee maanden in Breendonk (15.1.-15.3.1943).
	ANDRÉ DUESBERG (Aubel 1902 – Gross-Rosen 1944) Benedictijnermonnik die het Geheim Leger in de Provincie Henegouwen oprichtte. Na Breendonk (16.2. – 14.8.1943) van kamp naar kamp gedeporteerd, tot hij in november 1944 bezwijkt in Gross-Rosen.
	EDOUARD FRANCKX (Gent 1907 – St.Lamberts-Woluwe 1988) & RENÉ BAUDUIN (Namen 1905) Twee vrienden van het Geheim Leger die na Breendonk (april- mei 1943) hetzelfde parcours doorheen de concentratiekampen maken.
	PIERRE STIPPELMANS (Sint-Truiden 1925) Een jongen uit Sint-Truiden, opgepakt met een groep van 70 man. Gedeporteerd na zo’n drie maanden in Breendonk (25.5 – 20.8.1943).
	Een video toont u de feestelijke ontvangst van de teruggekeerde Truienaars in hun geboortestad.
	JACQUES GRIPPA (Luik 1913 – Vorst 1991) De Stafchef van de Gewapende Partizanen weerstaat alle folteringen in Breendonk (10.7.1943 – 6.5.1944) en overleeft Buchenwald. Fanatiek communist tot het einde van zijn leven.
	JEAN FONTEYNE (Ledeberg 1899 – Brussel 1974) Bekend communistisch advokaat. Breendonk (21.7.1943 – 6.5.1944) en Buchenwald. Advocaat van de burgerlijke partij op het Proces van Mechelen tegen de “beulen van Breendonk”.
	YOURA LIVCHITZ (Kiev 1917 – Schaarbeek 1944) Op 19 april 1943 wordt het 20e konvooi naar Auschwitz bij Boortmeerbeek overvallen. Tal van Joden ontsnappen door deze moedige actie. De jonge joodse dokter Livchitz is één van de drie overvallers. Op 26.6.1943 naar Breendonk gevoerd, op 17.2.1944 gefusilleerd in de Rijksschietbaan.
	KIRA SOLOVIEFF (Sint-Petersburg 1911 – Braives 1996) Deze knappe vrouw van Russische afkomst is lid van de Gewapende Partizanen. Slechts een paar dagen in Breendonk (9-12.10.1943). Gedeporteerd naar Ravensbrück.
	FAMILIE DE COSTER Een vader en drie zonen in Breendonk (3.3.-6.5.1944) en Buchenwald en Dora. Vader Joseph (°1887) en zoon Willy (°1925) sterven in 1945 op Duitse bodem, zonen Roger (1928-1999) en François (°1920) keren terug. François is momenteel voorzitter van de Nationale Confederatie van Politieke Gevangenen.
	JEAN BURGERS (Schaarbeek 1917 – Buchenwald 1944) De oprichter van de « Groupe G » (gespecialiseerd in sabotage) wordt na Breendonk (17.3.- 6.5.1944) naar Buchenwald gedeporteerd, waar hij op 5.9.1944 opgehangen wordt.
	ANDRÉ WYNEN (Ukkel 1923) De bekende artsenleider was toen student en verzetsman. Breendonk (10/11/4.-6.5.1944) en Buchenwald. Een unieke foto toont hoe Wynen, in witte doktersjas, zijn medegevangenen helpt na de bevrijding van het kamp.
	MARCEL LOUETTE (Antwerpen 1907 – Antwerpen 1978) De stichter en leider van de Witte Brigade-Fidelio wordt gefolterd te Antwerpen en naar Breendonk gevoerd (11.5. – 31.8.1944). Bij de ontruiming van het kamp naar het Nederlandse Vught gevoerd, en vandaar naar Sachsenhausen.
	MAXIME VAN PRAAG (Sint-Gillis 1910 – Nordhausen 1945) Deze advocaat van joodse afkomst is de vierde leider van het inlichtingennetwerk “Zero”. In juli 1944 in Breendonk opgesloten. Gedeporteerd bij de ontruiming van het kamp: naar Vught, Sachsenhausen, Buchenwald en Dora. Begin april 1945 overleden.
	DIRK SEVENS (Gent 1912 – Breendonk 1944) De Substituut-Procureur des Konings van Antwerpen wordt een maand voor de bevrijding beestachtig afgemaakt te Breendonk (6-9.8.1944).

Voor een gedetailleerde studie van deze 20 personen, is het aangewezen het boek van Patrick NEFORS, Breendonk 1940-1945. De geschiedenis (Standaard Uitgeverij, 2004, p. 287-328) te consulteren.